Prometeusz i Tytani – mit, kara, puszka Pandory i prometeizm

Prometeusz to tytan, który wykradł bogom ogień i podarował go ludziom – a za to został przykuty do skały na wieczne męki. Jego historia od starożytności jest symbolem buntu i poświęcenia dla innych, a w polskiej literaturze dała nazwę całej postawie: prometeizmowi. Opowiadamy mit o Prometeuszu, wyjaśniamy, kim byli Tytani, i pokazujemy monety z ich wizerunkami.

Kim był Prometeusz?

Prometeusz należał do Tytanów – starszego pokolenia bóstw, które władało światem przed bogami olimpijskimi. Był synem tytana Japeta, a jego braćmi byli m.in. Atlas i Epimeteusz. Jego imię znaczy „przewidujący”, a imię brata – „myślący po fakcie”. W wojnie Tytanów z bogami Prometeusz stanął po stronie Zeusa. Według części mitów to on ulepił pierwszych ludzi z gliny, a Atena tchnęła w nich życie.

Mit o Prometeuszu – kradzież ognia

Prometeusz był opiekunem ludzi. Gdy w Mekone bogowie i ludzie ustalali, jakie części ofiarnego zwierzęcia należą do bogów, podstępem podsunął Zeusowi kości przykryte lśniącym tłuszczem, a mięso zostawił ludziom. Rozgniewany Zeus odebrał ludziom ogień.

Prometeusz nie pogodził się z tym. Wykradł ogień z Olimpu i przyniósł go ludziom ukryty w łodydze rośliny. Dzięki niemu ludzie mogli gotować, ogrzewać się, wytapiać metale i rozwijać rzemiosła – ogień stał się symbolem wiedzy i cywilizacji.

Kara Prometeusza

Zeus kazał przykuć Prometeusza do skały na Kaukazie. Każdego dnia przylatywał orzeł i wyjadał mu wątrobę, która w nocy odrastała – i męka zaczynała się od nowa. Prometeusza uwolnił dopiero Herakles, który zastrzelił orła z łuku. Historię opisali m.in. Hezjod w „Teogonii” i Ajschylos w tragedii „Prometeusz skowany”.

Prometeusz i puszka Pandory

Zeus ukarał także ludzi. Kazał Hefajstosowi ulepić pierwszą kobietę – Pandorę – a każdy z bogów obdarzył ją jakimś darem (stąd imię: „wszystkimi obdarzona”). Pandora została żoną Epimeteusza, choć Prometeusz ostrzegał brata przed prezentami od Zeusa. Otrzymała naczynie, którego nie wolno było otwierać. Ciekawość wygrała – z naczynia wyleciały choroby, cierpienia i wszystkie nieszczęścia świata, a na dnie została tylko nadzieja.

W micie było to duże gliniane naczynie, a nie puszka – „puszka Pandory” to późniejszy błąd tłumaczenia, który utrwalił się w języku. Dziś „otworzyć puszkę Pandory” znaczy wywołać lawinę problemów.

Prometeizm – co to jest?

Prometeizm (postawa prometejska) to gotowość do poświęcenia siebie dla dobra innych i bunt przeciw tyranii, nawet za cenę cierpienia – tak jak Prometeusz, który dla ludzi przeciwstawił się Zeusowi. Motyw ten był szczególnie ważny w romantyzmie: przykładem jest Konrad z III części „Dziadów” Adama Mickiewicza, który w Wielkiej Improwizacji staje do walki z Bogiem w imieniu cierpiącego narodu. Prometeusz do dziś symbolizuje postęp i odwagę – jego złocony posąg stoi m.in. w Rockefeller Center w Nowym Jorku.

Kim byli Tytani?

Tytani to dzieci Uranosa (Nieba) i Gai (Ziemi) – dwanaścioro potężnych bóstw, wśród nich Kronos, Rea, Okeanos, Hyperion, Japet, Mnemosyne i Temida, bogini sprawiedliwości. Najmłodszy, Kronos, obalił ojca i objął władzę nad światem. Bojąc się przepowiedni, że zrzuci go z tronu własny syn, połykał swoje dzieci zaraz po urodzeniu. Jego żona Rea ocaliła najmłodszego – Zeusa – podając Kronosowi zawinięty w pieluchy kamień.

Dorosły Zeus uwolnił rodzeństwo i rozpoczął tytanomachię – dziesięcioletnią wojnę bogów z Tytanami. Zwycięscy bogowie strącili Tytanów do Tartaru, a Atlasa skazali na dźwiganie sklepienia niebieskiego. Od jego imienia pochodzi nazwa zbioru map – atlasu. Rzymianie utożsamiali Kronosa z Saturnem.

Prometeusz i Tytani na monetach

Większość z nich to wyprzedane emisje pokazywane jako archiwum. Wszystkie monety z bogami i herosami znajdziesz w kategorii Mitologia grecka. Przeczytaj też o bogach greckich i ich atrybutach oraz o Odyseuszu i koniu trojańskim.

Najczęstsze pytania

Za co Prometeusz został ukarany?

Za wykradzenie bogom ognia i podarowanie go ludziom wbrew woli Zeusa.

Kto uwolnił Prometeusza?

Herakles, który zabił orła wyjadającego mu wątrobę.

Co oznacza puszka Pandory?

Źródło nieoczekiwanych kłopotów. Według mitu z naczynia Pandory wyleciały wszystkie nieszczęścia świata, a na dnie została nadzieja.

Ilu było Tytanów?

Dwanaścioro – sześciu Tytanów i sześć Tytanid, dzieci Uranosa i Gai.

Co to jest prometeizm?

Postawa poświęcenia się dla dobra innych i buntu przeciw niesprawiedliwej władzy, wzorowana na micie o Prometeuszu.

Podsumowanie

Prometeusz dał ludziom ogień, a wraz z nim wiedzę i nadzieję – dlatego od tysięcy lat jest symbolem odwagi i postępu. Jeśli szukasz monety z Prometeuszem, Tytanami albo Pandorą, zajrzyj do kategorii Mitologia grecka albo napisz do nas – pomożemy znaleźć konkretną emisję.